Не ја украдоа само нашата иднина. Ни ги украдоа и децата.
Замислете дека утре сите Македонци, Срби, Босанци, Хрвати, Албанци и Црногорци што живеат во Германија, Австрија и Швајцарија одлучат да се вратат дома.
Само една година.
Што би се случило?
Колку фирми би преживеале?
Колку семејства би останале без единствениот извор на приходи?
Колку банки би ги почувствувале последиците?
Колку државни буџети би се затресле?
Одговорот можеби ќе ве шокира.
Балканот одамна не живее од својата економија. Балканот живее од своите иселеници.
Одговорот можеби е понепријатен отколку што сакаме да признаеме: голем дел од Балканот одамна не живее само од сопствената економија. Живее и од своите иселеници.
Прочитајте: Голема германска плата, но колку навистина останува на крајот од месецот?
Државите се фалат со раст, инвестиции и економска стабилност, но зад многу убави куќи, купени станови, автомобили и платени сметки стои некој што работи во Минхен, Штутгарт, Виена, Цирих или некој друг европски град.
Најголемиот извоз не е челикот, дрвото или храната
Највредниот производ што Балканот со децении го испраќа во светот не се суровините, земјоделските производи или индустриската стока. Тоа се луѓето.
Нашите лекари лекуваат германски пациенти. Нашите медицински сестри се грижат за старите лица низ Европа. Нашите инженери учествуваат во изградбата на германски фабрики и инфраструктура. Нашите возачи ја движат европската логистика, а нашите мајстори, електричари, градежници и програмери се барани на пазарите каде нивната работа е многу подобро платена.
Во исто време, дома политичарите повторуваат дека младите се иднината на државата. Истата реченица ја слушаме со децении, на секои избори и во речиси секоја политичка кампања. Но додека тие зборуваат за иднината, младите купуваат билети за Германија.
Тоа не се луѓе кои не ја сакаат својата земја. Тоа се луѓе кои сакаат нормална плата, сигурна работа, функционално здравство, пристојно образование и систем во кој нема да мораат за секоја можност да бараат партиска, семејна или пријателска врска.
Балканот се претвори во огромна чекалница
Во речиси секое маало има барем едно семејство чии деца живеат во странство. Во секое село има затворени куќи чии сопственици доаѓаат само во лето. Речиси секој познава некого што работи во Германија, Австрија или Швајцарија.
Ако не познавате никого, постои голема веројатност дека токму вие размислувате да заминете.
На автобуските станици има повеќе куфери отколку насмевки. На аеродромите има повеќе солзи отколку туристи. Родителите ги испраќаат децата, бабите и дедовците ги гледаат внуците преку телефон, а семејните прослави сè почесто се приспособуваат според годишните одмори во Германија.
Заминувањето повеќе не се доживува како исклучок. Тоа стана нормален животен план.
Некогаш младите се прашуваа што ќе работат кога ќе завршат училиште или факултет. Денес сè почесто се прашуваат во која земја ќе заминат и колку брзо можат да научат германски јазик.
Куќите се големи, но селата се празни
Возете низ Македонија, Србија, Босна и Херцеговина, Хрватска, Косово, Албанија или Црна Гора. Ќе видите големи и убави куќи, мермерни скали, скапи огради, нови фасади и средени дворови.
Но во многу од нив нема никој.
Ролетните се спуштени, тревата расте, а клучот стои кај соседот или кај некој постар член од семејството. Сопствениците живеат и работат во странство. Доаѓаат во јули или август, остануваат две или три недели, прават скара, се среќаваат со роднините, објавуваат фотографии на социјалните мрежи и повторно заминуваат.
Куќите се изградени со пари заработени во странство, но животот за кој биле градени никогаш вистински не се вратил во нив.
Зад тие спуштени ролетни се крие една од најтажните слики на современиот Балкан: имаме сè повеќе квадратни метри, а сè помалку луѓе што живеат во нив.
Тоа не е само проблем на селата. И многу градови остануваат без своето младо и образовано население. Училиштата имаат сè помалку ученици, малите места остануваат без лекари, а компаниите се жалат дека немаат работници. Во исто време, илјадници луѓе од тие исти средини работат и создаваат вредност во западноевропските земји.
Дали некој навистина сака младите да останат?
Ова е прашањето што ретко кој политичар сака искрено да го слушне.
Ако државите навистина сакаат младите да останат, зошто млад брачен пар со две плати едвај може да купи или изнајми стан? Зошто дипломирани инженери добиваат плати со кои тешко можат да ги покријат основните трошоци? Зошто лекарите и медицинските сестри масовно учат германски наместо да ја планираат својата иднина дома?
Зошто способните луѓе често мораат да избираат меѓу партиска книшка, семејна врска и заминување во странство? Зошто трудот, образованието и знаењето толку често вредат помалку од познанството со вистинскиот човек?
Политичарите велат дека ќе го спречат иселувањето, но по изборите повторно доаѓаат нови поскапувања, нови задолжувања и нови афери. Младите слушаат исти ветувања од истите луѓе, а потоа гледаат дека нивните родители со децении работат без чувство дека утре ќе биде подобро.
Проблемот не е само во висината на платата. Проблемот е во губењето на надежта.
Човек може одредено време да прифаќа мала плата ако верува дека со труд ќе напредува. Може да живее скромно ако гледа дека системот се подобрува. Но кога ќе сфати дека ниту работата, ниту образованието, ниту чесноста не му гарантираат достоинствен живот, почнува да бара излез.
За многумина тој излез се вика Германија.
Најголемиот инвеститор на Балканот е дијаспората
Не е Европската Унија. Не е Кина. Не се ниту Америка, Русија или некоја голема меѓународна компанија.
Најпостојаниот инвеститор е дијаспората.
Парите што секој месец пристигнуваат од Германија, Австрија, Швајцарија, Италија, Словенија и другите земји одржуваат илјадници семејства. Со нив се плаќаат сметки, кредити, лекови и школување. Се реновираат куќи, се купуваат станови, автомобили и земјиште. Со парите од странство се финансираат свадби, семејни прослави и голем дел од летната потрошувачка.
Кога дијаспората доаѓа во лето, локалните продавници, кафулиња, ресторани, автомеханичари, градежници и други бизниси веднаш ја чувствуваат разликата. Цели населени места оживуваат неколку недели, а потоа повторно се смируваат кога иселениците ќе заминат.
Иронијата е болна: државите најмногу зависат токму од луѓето што не успеале да ги задржат.
Тие луѓе биле образувани дома, пораснале во домашниот систем и биле дел од локалната заедница. Но кога дошло време да го вложат своето знаење и труд, подобри услови им понудиле други земји.
Балканот ги плаќа трошоците за нивното детство и образование, а Германија и другите западни земји ја добиваат нивната работна сила, знаење и продуктивност.
Потоа дел од заработените пари повторно се враќа дома и се претставува како економска стабилност.
Дали иселувањето на некого му одговара?
Тешко е да се докаже дека постои организиран план според кој балканските држави намерно ги бркаат своите граѓани. Но уште потешко е да се игнорира системот кој со децении функционира на ист начин.
Незадоволните и способните луѓе заминуваат. Со нивното заминување се намалува и притисокот врз власта, затоа што луѓето што би можеле најгласно да бараат промени повеќе не се во земјата. Потоа тие почнуваат да испраќаат пари дома и индиректно го одржуваат системот од кој избегале.
Семејствата преживуваат благодарение на дознаките, потрошувачката продолжува, банките ги наплатуваат кредитите, а државата добива девизи и даночни приходи кога тие пари ќе се потрошат.
Во таков модел, граѓанинот може навистина да биде економски покорисен кога живее во странство отколку кога е невработен или слабо платен дома.
Токму тука се раѓа најконтроверзното прашање: дали политичките елити навистина имаат силен мотив да го запрат иселувањето или им е доволно иселениците да продолжат да испраќаат пари, да купуваат имоти и да се враќаат на одмор?
Најтажната реченица на Балканот
„И моето дете ќе оди во Германија.“
Некогаш родителите сонуваа нивните деца да станат лекари, инженери, професори или успешни претприемачи во својата земја. Денес многумина сонуваат нивното дете да добие добар договор во странство.
Не затоа што не си ја сакаат татковината, туку затоа што не веруваат дека таа ќе му понуди сигурен и достоинствен живот.
Заминувањето стана семејна стратегија. Еден член прво оди во странство, наоѓа работа и сместување, а потоа ги повлекува другите. По неколку години, целото семејство е во Германија, а дома остануваат куќата, родителите и спомените.
Децата се раѓаат и растат во странство. Тие го учат јазикот на своите родители, доаѓаат на Балканот за време на летниот распуст и го нарекуваат „дома“, но нивниот реален живот е во друга земја.
Со секоја нова генерација врската станува послаба. Првата генерација размислува за враќање. Втората доаѓа на одмор. Третата можеби ќе го гледа Балканот само како земјата од која потекнувале бабата и дедото.
Во Германија си странец, а дома си „Германец“
Тоа е една од најголемите трагедии на генерацијата што замина.
Во Германија можеш да работиш, да плаќаш даноци, да основаш семејство, да купиш стан и да добиеш државјанство. Но за дел од околината секогаш ќе бидеш човекот со странско презиме или акцент.
Кога ќе се вратиш на Балканот, веќе не те гледаат сосема исто. Стануваш „Германецот“. Од тебе се очекува да имаш пари, да плаќаш повеќе, да носиш подароци и да објаснуваш како се живее во Германија.
Така човек може да се најде меѓу два света, со две адреси, два јазика и две верзии од себеси, но без целосно чувство дека припаѓа само на едно место.
Во Германија му недостига Балканот. Кога е на Балканот, му недостигаат редот, сигурноста и животот што го изградил во Германија.
Со текот на времето, домот повеќе не е само географско место. Домот станува поделено чувство.
Враќањето звучи убаво, но реалноста е потешка
Многу иселеници велат дека еден ден ќе се вратат. Градат куќи, купуваат станови и инвестираат во земјата од која заминале. Но годините минуваат, децата тргнуваат во германски училишта, семејствата создаваат пријателства и професионални врски, а враќањето станува сè потешко.
Како да се заменат редовна плата, функционални институции и релативна правна сигурност со систем од кој човек некогаш заминал токму затоа што не му верувал?
Не е невозможно некој да се врати, особено ако има заштеда, имот или сопствен бизнис. Но за повеќето луѓе враќањето би значело голем финансиски и професионален ризик.
Затоа Балканот за многумина станува љубов на далечина. Го сакаат, го посетуваат, инвестираат во него и го бранат во разговорите, но не сакаат повторно целосно да живеат во неговиот систем.
Кој ќе остане да ги лекува, учи и издржува старите?
Иселувањето повеќе не е само лична одлука. Тоа е демографски, економски и општествен проблем.
Кој ќе ги лекува болните ако лекарите и медицинските сестри продолжат да заминуваат? Кој ќе ги учи децата ако наставниците бараат подобри услови во странство? Кој ќе гради, произведува и плаќа придонеси ако младите работници ја напуштат земјата?
Кој ќе ги финансира пензиите кога ќе има сè помалку вработени, а сè повеќе постари лица? Кој ќе се грижи за родителите кога нивните деца живеат илјадници километри далеку?
Парите од дијаспората можат да платат лекови, сметки или приватна нега, но не можат целосно да го заменат присуството на семејството.
Економската цена може да се пресметува во евра. Човечката цена не може.
Што ќе биде со Балканот за дваесет години?
Ако сегашните трендови продолжат, многу села ќе останат речиси целосно празни. Помалите градови ќе имаат сè постаро население, училиштата ќе се затвораат или спојуваат, а недостатокот од работници ќе станува сè поголем.
Можно е Балканот постепено да се претвори во простор со убави куќи, природни богатства и евтин туризам, но со сè помалку домашно население. Место каде дијаспората доаѓа на одмор, странците купуваат недвижности, а локалните жители работат во услуги.
Владите веројатно и понатаму ќе зборуваат за враќање на дијаспората. Но кого точно ќе повикуваат да се врати?
Луѓето што веќе создале кариера и семејство во Германија? Нивните деца што се родени и образовани таму? Или третата генерација, која можеби повеќе нема силна врска со земјата на своите предци?
Враќањето не се поттикнува со патриотски говори и кампањи. Се поттикнува со плати, функционални институции, правна сигурност, квалитетно здравство, образование и доверба дека утрешниот ден ќе биде подобар.
Балканот не останува само без население – останува без надеж
Можеби најголемата трагедија не е што младите заминуваат.
Најголемата трагедија е што повеќе не веруваат дека вреди да останат.
Кога едно општество ќе ја изгуби довербата на својата млада генерација, тогаш проблемот не може да се реши со една субвенција, една кампања или едно изборно ветување.
Потребни се години чесна работа, силни институции и систем во кој човек ќе знае дека неговото знаење и труд ќе бидат вреднувани.
Во спротивно, автобусите и авионите ќе продолжат да се полнат. Куќите ќе продолжат да се градат, но ќе остануваат празни. Родителите ќе продолжат да ги гледаат децата преку телефон, а државите ќе продолжат да се фалат со парите што ги испраќаат луѓето кои ги напуштиле.
Можеби вистинското прашање повеќе не е зошто луѓето заминуваат.
Одговорот на тоа прашање одамна го знаеме.
Вистинското прашање е:
Што ќе остане кога сите што можат да заминат – ќе заминат?
И кога еден ден ќе се изгасне светлото во последната куќа, дали ќе остане некој да праша зошто не направивме ништо додека сè уште имавме време?
Текстот е авторска сопственост и неговата содржина не смее да се превзема во целост или делови без претходна согласност од авторот или порталот Емигрико.
