Европската унија гради систем кој би можел значително да го промени односот на граѓаните кон државата. Станува збор за дигитален паричник за идентитет, проект кој на прв поглед изгледа како техничко решение за помалку бирократија. Меѓутоа, зад оваа идеја се создава многу поширок систем кој на едно место ги поврзува идентитетот, документите, потврдите и пристапот до услуги.
Во Германија, Министерството за дигитализација веќе подготви нацрт-закон за ваков систем. Идејата е едноставна: граѓаните во својот паметен телефон би имале една официјално признаена апликација во која би можеле да ја чуваат личната карта, возачката дозвола, дипломите и други документи. Таа апликација би служела за онлајн идентификација, потпишување договори, докажување различни статуси и користење дигитални услуги.
Тоа во пракса значи дека еден клик би можел да го замени потписот на формулар, а едно движење по екранот – одењето на шалтер.
Што е дигиталниот паричник на ЕУ
Проектот на Европската унија се нарекува европски дигитален паричник за идентитет. Целта е сите земји членки до крајот на 2026 година да обезбедат ваков систем. Според сегашните проценки, во Германија би можел да биде достапен за граѓаните од 2027 година.
Прочитајте: Правни пречки ја кочат забраната за социјални мрежи за малолетници во Германија
Европската комисија го гледа овој проект како стратешки важен чекор за заедничкиот дигитален пазар. Идејата е граѓаните безбедно да можат да го докажуваат својот идентитет на интернет и да споделуваат дигитални документи низ целата Европска унија.
Во позадина е и обид да се понуди државна алтернатива на сегашната практика, во која граѓаните отвораат сметки на бројни апликации и веб-страници и оставаат лични податоци без јасна слика како тие податоци понатаму се користат.
Една апликација за документи и потврди
Предноста на ваков систем е очигледна: помалку хартија, помалку одење по институции и побрзо завршување на административните постапки. Дигиталниот паричник би можел да биде поставен така што корисникот открива само она што е неопходно.
На пример, наместо цел датум на раѓање, системот би можел да потврди само дека лицето е постаро од 18 години. Ова е аргумент кој често го истакнуваат поддржувачите на проектот кога зборуваат за заштита на приватноста.
На прв поглед, станува збор за практично решение. Сепак, овој систем не е само уште една апликација. Тој обединува повеќе елементи кои денес се одвоени. Лични документи, пријави, потврди, банкарски или договорни активности и пристап до различни услуги би можеле постепено да се поврзуваат во рамките на истата инфраструктура.
Тука започнува и посериозна дебата.
Помалку бирократија или повеќе контрола
Она што денес е раздвоено, утре би можело да биде обединето. Тоа носи ефикасност, но истовремено значи и концентрација на моќ во еден систем.
Критичарите затоа поставуваат прашање дали се гради инфраструктура на доверба или систем кој долгорочно овозможува поголем надзор. Во политичкиот простор веќе се слушаат предупредувања дека дигиталните идентитетски системи мора да ги исполнуваат највисоките стандарди за заштита на податоците и информатичка безбедност.
Проблемот не е само во тоа што на граѓаните ќе им биде полесно да користат услуги. Прашање е и кој управува со системот, колку е транспарентен и колку податоци ќе се поврзуваат во пракса.
Затоа, дигиталниот паричник не е само техничко прашање. Тој е и политичко, правно и општествено прашање.
Колку ќе чини сето тоа
Посебна тежина на целата приказна ѝ даваат трошоците. Германскиот нацрт-закон на прв поглед изгледа умерено. Се тврди дека граѓаните нема да имаат дополнителни трошоци, а за компаниите дека трошоците ќе бидат подносливи.
Но бројките за јавниот сектор покажуваат поинаква слика. Се предвидуваат околу 95 милиони евра еднократни трошоци, повеќе од 42 милиони евра годишно, како и околу 70 милиони евра веќе потрошени за развој и пилот-проекти.
Искуството со државни ИТ-проекти покажува дека почетните проценки често не остануваат конечни. Со развојот доаѓаат и трошоци за одржување, безбедносни надградби, интеграција со стари системи, прилагодување на процедури и решавање проблеми кои речиси сигурно ќе се појават.
Затоа е реално да се очекува дека вистинската цена ќе биде повисока од онаа што денес се прикажува.
Државата не ја укинува бирократијата, туку ја префрла
Главната теза на промоторите на проектот е дека дигиталниот паричник ќе ја намали бирократијата. Но од нацрт-законот произлегува дека бирократијата повеќе се префрла отколку што се укинува.
Она што некогаш било хартиен формулар станува дигитален процес. Она што некогаш било печат станува сертификат. Она што порано го проверувал службеник, сè повеќе го презема систем од правила, технички протоколи и поврзани бази на податоци.
За граѓанинот тоа може да биде поедноставно. Но во позадина се создава сложен систем на надзор, стандарди, сертификација, одговорности и технички врски меѓу различни институции.
Со други зборови, државата не мора да стане помала. Таа може да стане поинаква и дигитално поцентрализирана.
Многу работи сè уште не се дефинирани
Дополнителна дебата предизвикува фактот што голем дел од конкретната реализација не е директно утврдена со закон. Голем простор се остава на надлежното министерство, кое според сопствена проценка би одредувало како ќе функционира системот, кој ќе управува со него и какви технички услови ќе мора да се исполнуваат.
Во нацртот е вклучена и експериментална клаузула. Таа овозможува тестирање на нови функции, нови процедури и одлуки кои можат да бидат поддржани со вештачка интелигенција.
Таквиот пристап носи флексибилност, но истовремено ја зголемува и неизвесноста. Системот кој треба да биде темел на доверба, така станува проект кој сè уште се развива додека веќе се користи.
Амбициозни рокови и големи ризици
Планот е многу амбициозен. Системот треба да биде подготвен веќе во 2026 година, а поширока употреба се очекува од 2027 година. Стручњаците предупредуваат дека станува збор за многу краток рок за проект со висока техничка сложеност.
Тоа ја зголемува веројатноста системот да не биде целосно завршен пред да биде пуштен во употреба. Многу поверојатно е дека ќе се менува и надградува додека граѓаните веќе го користат.
Тоа носи дополнителни ризици. Кај вакви чувствителни системи, секој технички пропуст, безбедносен проблем или лошо дефинирано правило има многу поголеми последици отколку кај обична апликација.
Што значи тоа за граѓаните
Дигиталниот паричник на ЕУ навистина би можел да донесе поголема практичност за граѓаните. Би можел да ги забрза процесите, да ја намали потребата од физички документи и да го олесни користењето на бројни јавни и приватни услуги.
Истовремено, станува збор за инфраструктура која далеку ја надминува практичната функција на една апликација. Тоа е систем кој го обединува идентитетот, потврдите и пристапот до услуги. Неговата вистинска вредност нема да се мери само според тоа колку е брз и едноставен, туку и според тоа кој го контролира, колку е транспарентен и колку моќ концентрира на едно место.
