Зошто млад човек со диплома, амбиции и желба за работа би ја напуштил земјата во која е роден? Зошто би ги оставил семејството, пријателите и домот за да започне од нула во Германија или во некоја друга европска земја? Дали навистина сè се сведува на повисока плата или зад масовното иселување се кријат многу подлабоки причини?
Ова се прашања што со години се поставуваат во Македонија, но одговорите честопати се бараат на погрешно место. За многумина, заминувањето во странство не е само економска одлука, туку последица на долгогодишно разочарување од системот, институциите и чувството дека трудот, знаењето и чесноста не се секогаш доволни за човек да успее.
Младите не заминуваат само затоа што сакаат подобар автомобил, поголем стан или повеќе пари на банкарската сметка. Дел од нив заминуваат затоа што сакаат да живеат во средина во која ќе имаат еднакви можности, каде што правилата ќе важат за сите и каде што нивната иднина нема да зависи од партиска припадност, семејни врски или лични познанства. За нив, заминувањето претставува обид да изградат живот во кој ќе можат да планираат, да напредуваат и да веруваат дека нивниот труд има вредност.
Кога партиската книшка вреди повеќе од дипломата
Замислете млад човек кој со години учел, завршил факултет, вложувал во своето образование и верувал дека знаењето ќе му отвори врати. Потоа конкурира за работа и се соочува со сомнеж дека работното место е однапред резервирано за некој со партиски врски или влијателни роднини. Наместо неговите квалификации и способности да бидат пресудни, тој стекнува впечаток дека најважното прашање не е што знае, туку кого познава.
Прочитајте: Што никој не кажува за работата во Германија ?
Таквото чувство на неправда не се појавува само при барањето работа. Кај дел од граѓаните недовербата започнува уште во образовниот систем, каде што постои уверување дека некои ученици уживаат привилегии поради положбата на нивните родители. Кога млад човек расте со впечаток дека оценките, признанијата и работните места не се секогаш резултат на заслуги, постепено ја губи вербата дека со чесна работа може да ја изгради својата иднина.
Особено разочарувачко е кога способни и образовани луѓе чувствуваат дека немаат можност за напредување, додека на раководни позиции гледаат лица за кои сметаат дека немаат соодветни квалификации. Во таква средина, проблемот не е само ниската плата. Проблемот е чувството дека трудот не се вреднува, дека способностите остануваат незабележани и дека личното достоинство се губи во борбата со неправедните правила.
Секако, во Македонија постојат многу чесни работодавачи, професионалци и институции во кои се почитуваат знаењето и способностите. Но искуствата и перцепциите за партизација, непотизам и нееднаков третман се доволно сериозни за да не можат едноставно да се игнорираат. Кога младите ќе престанат да веруваат дека имаат фер шанса, заминувањето во странство почнува да изгледа како единствениот начин да го добијат признанието што го бараат.
Од болниците до шалтерите – кога секојдневието станува борба
Незадоволството не завршува со образованието и вработувањето. За многу граѓани, секојдневниот контакт со институциите е дополнителна причина за разочарување. Долгото чекање пред шалтерите, сложените административни процедури, недостапноста на одговорните лица и впечатокот дека некои луѓе добиваат предност поради лични познанства создаваат чувство дека системот не функционира подеднакво за сите.
Посебно чувствително е прашањето за здравството. Кога човек има здравствен проблем, очекува навремена помош, достоинствен третман и соодветни услови за лекување. Но долгите листи на чекање, недостигот од медицински персонал и лошите услови во дел од здравствените установи можат да ја нарушат довербата во системот. За младите семејства, сигурноста дека нивните деца и родители ќе добијат соодветна здравствена заштита е еден од најважните услови за квалитетен живот.
Дополнителен проблем е недовербата во правосудството. Кога граѓаните стекнуваат впечаток дека законите строго се применуваат кон обичниот човек, додека влијателните лица полесно избегнуваат одговорност, се губи вербата во правдата. А држава во која граѓаните не веруваат дека ќе бидат еднакво третирани тешко може да ги убеди младите дека вреди таму да ја градат својата иднина.
На сето ова се надоврзуваат и проблемите што секојдневно ги гледаме околу нас: загадениот воздух, валканите улици, преполнетите контејнери, запуштените јавни површини, бездомните кучиња и недоволно одржуваната инфраструктура. За некого тоа се ситници во споредба со платата, но за човек што секој ден живее во таква средина, тие претставуваат важен дел од квалитетот на животот.
Постојаните политички поделби, меѓусебните обвинувања, сомнежите за корупција и чувството дека јавните интереси се потиснати од партиските дополнително ја продлабочуваат разочараноста. Многу млади едноставно не сакаат целиот живот да го поминат во средина каде што за секој проблем треба да бараат врски, да молат за услуга или да чекаат некој друг да одлучи дали ќе им помогне.
И тука се поставува суштинското прашање: колку долго човек може да живее со чувство дека постојано мора да се бори за нешта што би требало да бидат нормален дел од секојдневието?
Што бараат младите во Германија и зошто Македонија ги губи?
Германија, Австрија, Швајцарија и другите европски земји не се совршени. И таму постојат бирократија, дискриминација, високи трошоци за живот, недостиг од станови и незадоволство од политиката. Македонците кои живеат во странство добро знаат дека повисоката плата не значи автоматски полесен живот и дека иселувањето носи свои жртви, особено кога човек е далеку од семејството и пријателите.
Но за дел од иселениците најголемата разлика не е само во парите. Таа е во поголемата предвидливост на системот, во можноста да напредуваат професионално и во очекувањето дека институциите ќе постапуваат според утврдени правила. Кога човек знае кои се неговите права и обврски, кога може да планира и кога чувствува дека неговата работа се вреднува, полесно донесува одлуки за својата иднина.
Секако, не секој што заминал успеал да ги оствари своите очекувања. Некои се соочиле со тешки почетоци, непризнаени дипломи, осаменост или работа под нивото на нивните квалификации. Други се вратиле во Македонија затоа што сфатиле дека животот во странство не е она што го замислувале. Но има и многумина кои, и покрај сите предизвици, одлучиле да останат затоа што таму гледаат поголема перспектива за себе и за своите деца.
За Македонија, секој млад човек што заминува претставува потенцијална загуба на знаење, енергија и идеи. Тоа може да биде иден лекар, инженер, наставник, претприемач или квалификуван работник кој би придонел за развојот на земјата. Но можеби уште поголема загуба е кога заминуваат луѓе кои искрено сакале да останат, да работат и да создадат семејство во својата татковина, но постепено ја изгубиле надежта дека нешто ќе се промени.
Токму затоа, наместо постојано да ги прашуваме младите зошто заминуваат, треба посериозно да се запрашаме што им нудиме за да останат. Дали имаат фер можност за вработување? Дали нивното знаење се вреднува? Дали институциите им влеваат доверба? Дали можат да создадат семејство и да живеат достоинствено без постојано да зависат од туѓа помош или влијание?
Младите не бараат совршена држава. Не очекуваат сите проблеми да исчезнат преку ноќ, ниту секој веднаш да добие висока плата и идеална работа. Тие сакаат нешто многу поосновно: еднакви правила, функционални институции, можност за напредување и чувство дека трудот што го вложуваат денес ќе им донесе подобро утре.
Сакаат дипломата да вреди повеќе од партиската книшка, способноста повеќе од презимето, а законот да важи еднакво за сите. Сакаат да живеат во чиста и безбедна средина, да имаат пристап до достоинствена здравствена заштита и да веруваат дека нивните деца ќе имаат подобри можности од нив.
Можеби најтажниот дел од целата приказна е што многумина не ја напуштаат Македонија затоа што не ја сакаат. Напротив, заминуваат со тешко срце, оставајќи зад себе луѓе, спомени и места за кои засекогаш ќе бидат поврзани. Но љубовта кон татковината не може сама да ги замени сигурноста, правдата и перспективата што им се потребни за нормален живот.
Затоа, следниот пат кога некој ќе праша „Зошто младите бегаат од Македонија?“, можеби најважниот одговор нема да биде списокот со сите проблеми што ги натерале да заминат.
Можеби вистинското прашање треба да биде:
Што направивме за да посакаат да останат?
Емигрико ги повикува Македонците кои живеат во Германија и во другите европски земји да ги споделат своите искуства. Која беше главната причина поради која ја напуштивте Македонија? Дали тоа беа ниските плати, неправдата, партиските врски, корупцијата или чувството дека немате иднина?
И најважно: што би требало да се промени во Македонија за еден ден сериозно да размислите да се вратите?
Текстот е авторска сопственост и неговата содржина не смее да се превзема во целост или делови без претходна согласност од авторот или порталот Емигрико.
